گچ خوب را فقط از رنگ و دست‌زدن نمی‌شود مطمئن تشخیص داد. آزمایشگاه‌ها و کارخانه‌ها کیفیت گچ را با پنج آزمایش ساده می‌سنجند: گچ چقدر ریز است، پودر نم دارد یا نه، برای یک خمیر خوب چقدر آب لازم است، چقدر وقت کار می‌دهد و بعد از سفت‌شدن چقدر تحمل دارد. در این مقاله هر پنج را به زبان کارگاه توضیح می‌دهیم.

اگر گچ‌کار هستید، می‌فهمید چرا بعضی گچ‌ها «زود می‌گیرند» یا «شل می‌مانند». اگر مصالح‌فروش هستید، می‌دانید از کارخانه چه سندی بخواهید. اگر انبوه‌ساز هستید، می‌دانید در قرارداد خرید چه چیزی بنویسید. روش دقیق اجرای آزمایش‌ها در استانداردهای ملی ۵۴۸۲ و ۱۲۰۱۵ آمده؛ ما فقط معنی نتیجه را می‌گوییم.

چرا اصلاً گچ را آزمایش می‌کنند؟

چون دو کیسه‌ی گچ که ظاهرشان یکی است، می‌توانند در کار کاملاً فرق داشته باشند. یکی دو ساعت وقت کار می‌دهد و صاف می‌نشیند، دیگری وسط کار سفت می‌شود یا بعد از چند روز پودر می‌ریزد. آزمایش جلوی همین سورپرایزها را می‌گیرد.

یک نکته‌ی جالب: آزمایش گچ خیلی به تمیزی حساس است. ظرف یا ابزاری که خرده‌ی گچ سفت‌شده‌ی قبلی رویش مانده باشد، معمولاً گیرش گچ تازه را زودتر می‌کند. در کارگاه هم همین است؛ سطل کثیف، گچ را زودگیر می‌کند. (این توضیح فنی رایج است و عدد آن در استاندارد نیامده.)

۱) گچ چقدر ریز است؟ (نرمی)

نرمی یعنی چند درصد از پودر روی یک الک مشخص می‌ماند و رد نمی‌شود. مقدار مشخصی گچ را از الک رد می‌کنند، آنچه مانده را وزن می‌کنند و درصدش را می‌نویسند. شماره‌ی الک و حد قابل قبول در متن استاندارد است.

۲) پودر نم دارد؟ (آب آزاد)

آب آزاد همان رطوبت و نمی است که لای پودر گچ نشسته. با آبی که داخل خود بلور گچ است فرق دارد. آن یکی را استاندارد ۱۰۷۴۲ «آب ترکیبی» می‌نامد، یعنی آب شیمیایی که جزو ساختار گچ است. آب ترکیبی طبیعی است و هر گچی دارد. آب آزاد را باید کم نگه داشت.

گچی که در انبار نمناک مانده یا کیسه‌اش پاره شده، آب آزاد جذب می‌کند. نتیجه‌اش کلوخه‌شدن و کندشدن گیرش است؛ همان چیزی که بازار به آن «گچ مرده» می‌گوید.

۳) برای خمیر خوب چقدر آب لازم است؟ (غلظت نرمال)

غلظت نرمال یعنی چند میلی‌لیتر آب لازم است تا ۱۰۰ گرم گچ به خمیر با روانی مشخص برسد. این تعریف رسمی استاندارد ۱۰۷۴۲ است. به زبان ساده: آزمایشگاه برای هر گچ «آب استاندارد» حساب می‌کند تا بشود گچ‌ها را منصفانه با هم مقایسه کرد.

چرا مهم است؟ قاعده‌ی کلی این است که آب اضافه در گچ، بعد از سفت‌شدن حفره باقی می‌گذارد و گچ را سست‌تر می‌کند. آب کم هم کار را سخت و ناصاف می‌کند. پس نه کم، نه زیاد.

۴) چقدر وقت کار دارم؟ (زمان گیرش)

زمان گیرش مدتی است که بعد از زدن آب به گچ می‌گذرد تا به سختی و مقاومت لازم برسد. دو لحظه مهم است: وقتی که خمیر دیگر شکل نمی‌گیرد (وقت کار تمام شد) و وقتی که کاملاً سفت شده. دو روش معروف اندازه‌گیری، روش کاردک و دستگاه ویکات است.

چه چیزی زمان گیرش را تغییر می‌دهد؟

• مواد افزودنی: کندگیرکننده زمان را بیشتر می‌کند و زودگیرکننده کمتر (تعریف ۱۰۷۴۲).
• انبار و کهنگی: گچ نمناک یا کهنه معمولاً رفتار گیرش متفاوت دارد.
• آب: مقدار و تمیزی آب.
• هوا: گرما معمولاً کار را سریع‌تر می‌کند.
• سطل و ابزار کثیف: خرده‌ی گچ قبلی گیرش را زودتر می‌کند.

۵) بعد از سفت‌شدن چقدر تحمل دارد؟ (مقاومت فشاری)

مقاومت فشاری یعنی از گچ قطعه‌ای با ابعاد و روش مشخص می‌سازند و زیر دستگاه فشار می‌دهند؛ بیشترین باری که قطعه تحمل می‌کند، مقاومت فشاری است. تعریف رسمی‌اش در ۱۰۷۴۲ آمده، و روش ساخت قطعه و حد قابل قبول را باید از استاندارد ۱۲۰۱۵ خواند.

مقاومت فشاری به مقدار آب، خلوص گچ و نحوه‌ی نگهداری قطعه بستگی دارد. برای همین مقایسه‌ی دو عدد فقط وقتی درست است که هر دو با شرایط یکسان گرفته شده باشند.

هر کس چه کار کند؟

برگه‌ی آزمایش را چطور بخوانیم؟

برگه‌ی آزمایش فقط وقتی ارزش دارد که به یک محموله‌ی مشخص وصل باشد. این شش چیز را در آن ببینید:

پنج اشتباه رایج در خواندن برگه

• مقایسه‌ی دو عدد با روش‌های متفاوت. زمان گیرش با کاردک و با ویکات یکسان نیست.
• یک عدد، یک تصمیم. گچ با گیرش خوب ولی نرمی ضعیف هنوز مشکل دارد.
• نمونه‌ی غیرنماینده. نمونه باید از چند کیسه گرفته شود.
• برگه‌ی بدون بچ و تاریخ. به هیچ محموله‌ای وصل نیست.
• برداشت غلظت نرمال به‌عنوان دستور مصرف.

بررسی ساده در کارگاه

این بررسی جای آزمایش رسمی را نمی‌گیرد، اما یک غربال اولیه است:

• کیسه را از نظر پارگی و نم نگاه کنید.
• مقداری پودر را در مشت بفشارید؛ کلوخه یا سفتی نشانه‌ی افت کیفیت است.
• یک نمونه‌ی کوچک خمیر بزنید و زمان سفت‌شدنش را با تجربه‌ی قبلی خودتان مقایسه کنید.
• اگر رفتار گچ غیرعادی بود، نمونه را برای آزمایش رسمی بفرستید.

سؤالات متداول

جمع‌بندی

پنج آزمایش نرمی، آب آزاد، غلظت نرمال، زمان گیرش و مقاومت فشاری، تصویر روشنی از گچ می‌دهند، به شرط اینکه معلوم باشد هر عدد با چه روشی و برای کدام بچ گرفته شده است. موقع خرید، برگه‌ی همان محموله را بخواهید و عدد را با معنی ساده‌اش بخوانید. اگر سؤالی داشتید، از واحد فروش رازی بپرسید. تعریف همه‌ی اصطلاحات هم در واژه‌نامه گچ هست.